Prevođenje Svetog pisma
Naše doba se može nazvati dobom prevoda, odnosno dobom brzih prevoda. Više dela se prevodi danas nego što je ikada prevedeno do sada. Veliki broj prevoda na jedan jezik pokazuje koliko je taj narod upoznat sa svetom oko sebe i koliko komunicira sa njim. "Žeđ da se bude deo sveta, da budu u stanju da učestvuju u gradnji novoga sveta i njegove sudbine"[18] osnovni je razlog prevođenja u manjim zemljama i u trećem svetu. Prevođenje je veoma staro zanimanje. Poznato je da su još carevi starog Bliskog Istoka zapošljavali prevodioce kojima je pridavan toliki značaj da se nalaze i na spomenicima toga doba, uz careve i drugu svitu (na Rozetskom spomeniku, na primer). Mnogi poslovi, umetnička delatnost, svetska politika i kulturna razmena između naroda danas ne bi bili mogući da nema savremenog, pravilnog i uspešnog prevođenja.
Reč prevesti ima bukvalno značenje koje je došlo od reči prebaciti, prevesti preko. Moglo bi se reći da je prevođenje ustvari prevođenje sa jednog jezika na drugi jezik uz očuvanje smisla, poruke.
Objavljivanje Svetoga pisma na svakom, pa i na srpskom jeziku, započelo je prevođenjem. Prevođenje je jedan od koraka neophodnih za tumačenje, u sledu koji polazi od Boga i završava se sa čovekom. Prvo je otkrivena Reč - nadahnućem, sledi pisanje rukopisa, zatim prevođenje, četvrto je tumačenje Božije Reči i, na kraju, slušanje i primena u našem životu. Biblija je najviše prevođena knjiga na svetu i u istoriji. Prvi prevodi datiraju još u drugom veku po Hristu (na latinski - Itala i sirijski), u trećem veku prevodi se na koptski, u četvrtom na gotski, etiopski i gruzijski, u petom na jermenski, u šestom na nubijski, zatim u osmom veku se prevodi na nemački, staroslovenski, franački. U dvanaestom veku Biblija se prevodi na francuski jezik, u trinaestom na holandski, španski, italijanski, poljski i islandski, u četrnaestom na engleski, danski, češki, persijski i tako dalje.
NAJSTARIJI PREVODI SVETOGA PISMA
Septuaginta
Najstariji, najvažniji i najuticajniji prevod Staroga zaveta je poznat pod imenom Septuaginta. To je prevod sa originalnog biblijskog hebrejskog na grčki jezik svitaka Staroga zaveta koji je nastao u drugom veku pre Hrista u Aleksandriji, u Egiptu. Septuagintu su koristili Jevreji sa grčkoga jezičkog područja i prvi hrišćani. Ovaj prevod su veoma koristili i apostoli - pisci Novoga zaveta. Po količini upotrebljenih stihova najviše se koristi u Poslanici Jevrejima, a najmanje u Evanđelju po Mateju. Bio je to najšire i najviše poznat prevod. Septuaginta je jedan od najstarijih prevodilačkih projekata, a svakako najvažniji u tom dobu i veoma obiman. Prema tradiciji se veruje da je nastala u vreme vladavine egipatskog faraona Ptolomeja Filadelfijskog (285-246 pre Hrista).
Pojedini izvori su smatrali da Septuaginta je sadržavala samo Petoknjižje, kasniji izvori (132. g. pre Hrista - grčki svitci, prolog Ben Sire) smatraju da je čitav kanon Staroga zaveta pod ovim imenom.[19] Ima autora koji veruju da je pre Septuaginte postojao još jedan prevod sa jevrejskog na grčki jezik koji je nastao vek ranije, i koji možda nije dovršen pa je to bio razlog za formiranje ekipe prevodilaca koji su pripremili novi prevod. Ove sumnje su se povećale posle otkrića Kumranskih rukopisa koji se ne slažu sasvim sa tekstovima Septuaginte.
Itala
Najstariji prevod Novoga zaveta poznat je pod nazivom Itala (Stari latinski). Bio je to prevod sa grčkoga na latinski jezik i nastao je tokom druge polovine drugoga veka po Hristu. Ubrzo posle toga, Novi zavet je bio široko rasprostranjen po čitavom području Mediterana. Danas postoji dvadeset sedam različitih rukopisnih verzija ovoga prevoda.
Vulgata
Međutim, najpoznatiji prevod Novoga zaveta na latinski jezik je Vulgata ("obična"), nastao krajem četvrtoga veka. Rimski biskup Damaskus je 382. godine zamolio svoga teološkog savetnika Sofronija Euzebija Jeronima (kasnije poznatog kao svetoga Jeronima, rođenog u severnoj Dalmaciji) da izvrši reviziju postojećeg teksta Itale i da ga standardizuje u skladu sa "pravim" grčkim tekstom - izvornikom, kao i da prevede Stari zavet koristeći izvorne jevrejske tekstove. Jeronim je učio grčki i latinski u Rimu a jevrejski u Palestini. Kasniji pokušaji da se postupkom utvrđivanja unazad dođe do pravog izvornika za ovaj prevod ostali su neuspešni, tako da nikada nisu razjašnjene određene nedoslednosti u prevodu. Danas je poznato više od osam hiljada verzija Vulgate, što samo govori o učestanosti rukopisnog umnožavanja biblijskih tekstova u ranom srednjem veku. Najpoznatija verzija Vulgate je ona iz petoga veka koja se vodi pod imenom Codex Sangallensis (Sengalenski
rukopis), odnosno (S) i čiji se deo sa Evanđeljima čuva u manastiru St. Gall (Sent Gal) u Švajcarskoj. Svakako da je najlepša Vulgata ona koja se čuva u NJujorškoj biblioteci i koja potiče iz desetoga veka. Pisana je slovima od zlata na ljubičasto obojenoj jagnjećoj koži.[20]
Godine 1933. rimski papa je formirao "Red svetoga Jeronima" u Rimu, čiji je zadatak da rade na ispravljanju teksta Vulgate, kako bi se rekonstruisao izgubljeni Jeronimov tekst.
PRINCIPI PREVOĐENJA BIBLIJE
Svi prevodioci se slažu da je njihov zadatak da prenesu smisao originala, da prenesu značenje. Ako je jezik prevoda bliži primaočevom jeziku onda je to idiomatski prevod. Drugi osnovni način prevođenja je doslovni - literarni prevod. U ovom prevodu forma prevoda više odgovara formi originala.[21] Izbor koji će prevodilac da načini između ova dva pristupa, određivaće da li će prevod predstavljati klasično delo u literarnom smislu ili će biti idiomatski prevod. Međutim, najbolji prevod je prevod tzv. dinamičkog ujednačavanja. U ovom prevodu forma (sintaksa, slaganje rečenice i leksika, vrsta reči) izmenjene su koliko je to bilo nužno, ali je značenje sačuvano. Ništa nije parafrazirano dodavanjem, izbacivanjem ili menjanjem poruke i sl.
Dobar prevod Biblije je onaj prevod koji na najbolji način izražava značenje jevrejskoga i grčkoga jezika, odnosno poruku na tom jeziku. Svaki stih Svetoga pisma mora da bude tačno preveden. Prevodilac mora da radi po Svetom Duhu i ne sme da dopusti da njegova teologija određuje prevod, uvek mora da vodi računa i o kontekstu. Namera prevodioca mora biti da tačno prenese ono što je autor rekao.
"Ako se odlomak može prevesti na dva načina, moramo ga prevesti tako da je u skladu s općom teologijom pisca koji ga je napisao. Moramo težiti dosljednosti i skladu s piscem tako i s Biblijom u cjelini."[22]
Postoji nekoliko nužnih uslova kod prevođenja Biblije. To su:
1. ispravan originalan tekst Svetoga pisma,
a. povremena revizija u skladu sa novim otkrićima,
2. tačnost teksta prevoda u odnosu na izvorni tekst Svetoga pisma,
a. problem nedostatka filološkog ili teološkog znanja,
b. nasilna modernizacija biblijskog jezika,
c. uticaj prevodiočevih teoloških i drugih stavova,
3. poznavanje jezika na koji se prevodi,
a. problem preterane doslovnosti,
b. problem prevelike slobode u prevođenju.
Ispravan originalan tekst
Prvo, prevodilac mora kao osnovni tekst za svoj rad da koristi što ispravniji originalan tekst Svetoga pisma. Postoji mnoštvo rukopisa Staroga i Novoga zaveta i često se mogu pronaći određene razlike među tim rukopisima. Očigledno da je, u procesu prepisivanja, dolazilo do grešaka. Izbegavanje ovakvih grešaka stvar je tekstualnog kriticizma čija dužnost je da reastaurira, obnovi originalan tekst koliko god je to moguće, tako da on bude u skladu sa autografima (izgubljenim originalima). Stoga je od izuzetne važnosti da se konsultuju novootkriveni rukopisi, a za koje su naučnici i teolozi utvrdili da su autentični. Od kolikog je značaja ovaj princip za kvalitet prevoda neka posluži sledeći primer. Široko rasprostranjeni prevod Novoga zaveta na srpski jezik koji je sačinio Vuk Stefanović Karadžić je, nesumnjivo, jedan od najlepših postojećih prevoda koje imamo. Međutim, ovaj Vukov prevod nastao je 1820. godine, odnosno revidiran je kasnije u nekoliko navrata i objavljen 1847. godine. Od tada do danas, dogodila su se najmanje tri velika otkrića biblijskih rukopisa koja imaju ogroman značaj za biblijske nauke. Prvo je 1844. godine u grčkom manastiru Sv. Katarine na Sinajskom poluostrvu otkriven tzv. Sinajski rukopis - Codex Sinaiticus (Aleph) iz VI veka, koji sadrži skoro čitavu Bibliju i koji se danas smatra za jedan od tri-četiri najznačajnija izvora za autentičnost Svetoga pisma uopšte. Zatim su, 1895. godine, u Egiptu otkriveni novozavetni papirusi, čija istraživanja su potvrdila njihov veliki značaj za shvatanje ukupnog sadržaja Novoga zaveta. Onda, svakako, tu su i Kumranski rukopisi, otkriveni 1947. godine koji, iako sadrže starozavetne tekstove, imaju ogroman značaj na razumevanje novozavetnog teksta, kao i na citate iz Staroga zaveta.[23] Znajući sa kakvom preciznošću je Vuk radio na svom prevodu (konsultujući više od deset evropskih prevoda), možemo da pretpostavimo da bi on svakako obratio pažnju i na
ova otkrića, i da bi ona imala uticaja na njegov rad.
Naučnici i bibličari bi, zato, trebali da izvrše reviziju Vukovog prevoda u skladu sa novootkrivenim činjenicama da bi ovaj prevod bio istovredan sa, na primer, novim engleskim prevodima. Neretko su Englezi i Amerikanci vršili revizije starih prevoda kod kojih su želeli da sačuvaju lepotu stila i izraza, a ipak da ih usklade sa novim biblijskim otkrićima. Tako su, samo u dvadesetom veku, Bibliju preveli više od 80 puta. I mada su neki od ovih prevoda slabi (što se pokazalo u narodu, jer nikada nisu bili prihvaćeni), oni sledeći su se "naslanjali" na prethodne prevode i njihovo napredovanje u jeziku i znanju, i time su umanjivali mogućnost pogrešnog prevođenja Božije Reči.
Tačnost prevoda
Drugi princip u biblijskom prevođenju je tačnost teksta prevoda u odnosu na izvorni tekst. Problemi mogu nastati kada prevodilac nema filološkog i/ili teološkog znanja. Zato se danas prevodi uglavnom obavljaju komisijski, u odborima. Ukupno znanje svih članova odbora prevazilazi znanje i mogućnosti jedne osobe, ma koliko ona bila obrazovana i sposobna za prevođenje. U radu odbora konsultuju se stručnjaci iz raznih oblasti, na primer iz jevrejske istorije, arheologije, rimskih i jevrejskih običaja, poznavaoci starojevrejskoga i aramejskoga jezika, teolozi-specijalisti samo za pojedine knjige Staroga ili Novoga zaveta, književnici i pesnici koji pomažu u oblikovanju rečenice i stihova, geografi itd. Zatim se organizuju probna čitanja prevedenih tekstova u kojima učestvuju vernici bez naročite specijalnosti, ali koji mogu da čitaju novoprevedene tekstove i da pružaju korisne predloge i primedbe.
Sledeći problem u prevođenju može nastati kada postoji jako izražena želja da se jezik Svetoga pisma nasilno modernizuje. Ovo može da dovede do umanjivanja tačnosti prevoda u odnosu na izvorni tekst.
Isto tako, teološki stavovi prevodioca mogu da utiču na sam prevod. Svako može da se zapita da li postoji potpuno objektivan prevod. Logično je pretpostaviti da će prevodiočevo veroispovedanje, teološka uverenja, osnovne životne pretpostavke i pogledi na svet imati uticaja na njegova gledišta. Ako se nešto shvati i prevede drugačije, možda će čak i biti u skladu sa stavovima i shvatanjima današnjega sveta, ali to ne mora da bude u skladu sa Božijom Reči. Poznati su prevodi Biblije koji su u sebi sadržavali liberalne stavove svojih "hrišćanskih" prevodilaca i koji su bili daleko od suštinskog, evanđeoskog shvatanja Svetih pisama. Osim ovoga negativnog primera, prevodioci imaju uticaja na način kako se prihvata jedan prevod zato što delu mogu da pruže drugačiju formu. Na primer, Džon Vajklif je 1382. godine prvi put u svom prevodu Biblije na engleski jezik uveo poglavlja, a prvu podelu na poglavlja i obeležene stihove imala je Biblija izdata 1555. godine (bila je to Vulgata,
na latinskom jeziku). Danas se teško može zamisliti Biblija bez podele na stihove i poglavlja, međutim, u tom obliku ona postoji tek 440 godina.
Poznavanje jezika
Treći princip u prevođenju je poznavanje jezika na koji se prevodi. Mnogo zavisi od sposobnosti da se težak originalan tekst prenese sa smislom i značenjem koji ima u izvorniku. Prevodiocu su, pritom, na raspolaganju druge, nove reči i izrazi, nove kovanice i rečeničke konstrukcije. I ovde se nalazi nekoliko opasnosti. Prvo, treba da se izbegava preterana doslovnost prilikom prevoda. Neki prevodioci, u želji da budu što precizniji u odnosu na izvornik, doslovno prevode pa se time može steći pogrešan utisak o biblijskoj poruci. Pogledajmo, na primer, Matej 20, 2 gde se kaže da su radnici radili za denarius čitav dan. Denarius je bio rimska novčana jedinica[24] koja je odgovarala naknadi za celodnevan rad. Tada se radilo dvanaest sati dnevno, a denarius je bio uobičajena najamnička dnevnica.[25] Pogledajmo kako se denarius prevodi u poznatim srpskim prevodima:
groš - Vuk Stefanović Karadžić (1824)
dinar - dr Lujo Bakotić (1933); dr Dimitrije Stefanović (1934); dr Emilijan Čarnić (1973); Komisija sinoda SPC (1984)
srebrnjak - dr Aleksandar Birviš (1987) (Četiri evanđelja)
U ovom slučaju verovatno da bi najpribližniji prevod bio "za dnevnicu", odnosno onima koji su živeli u Vukovo doba, groš je bio prepoznatljiva vrednost. Sličan Vukovom primeru bio bi prevod Biblije živim rečima na engleskom jeziku (Living Bible International 1972) gde umesto denariusa stoji 20 američkih dolara, što očigledno govori da je jedna dnevnica u Americi toga vremena iznosila 20 dolara. Danas, kada mnogi ljudi nemaju znanja o turskom, rimskom i starojugoslovenskom novcu, i kada današnji dinar ne predstavlja vrednost koju ima upotrebljena reč "dinar", možda bi reč "dnevnica" pružala tačniju sliku.
Drugo, preterana sloboda u prevođenju može da dovede do neželjenih rezultata, isto tako. To je slučaj kada prevodilac proširuje i obrazlaže izvorni tekst. Kada je o ovome reč, potrebna je jaka samodisciplina. Najveća opasnost leži u želji da se ideje i poruke modernizuju, da budu u skladu sa današnjim stavovima. Ovakva sloboda omogućava da se pojave razne vrste pomeranja, udaljavanja od izvornika i, možda, nenamerne greške u prevodu.
Za dobar prevod potrebno je da se nalazi negde između ovih krajnosti. Ne postoji univerzalno pravilo koje bi određivalo da li je jedan prevod dobar ili loš. Da bi neko dobro preveo biblijski tekst ne treba da bude ni previše bukvalan ni da bude previše prenesenog značenja, ni previše obrazovan ni vešt, već mudar. Stvarno dobri i značajni prevodi nisu ishod samo velikog obrazovanja i znanja već i istinske mudrosti. Takav prevod će izdržati ispit vremena.
Biblija je danas, u celini ili delimično, prevedena na preko dve hiljade jezika i narečja, odnosno na više od 95% svetskih jezika. Od prvoga prevoda sa hebrejskog na grčki jezik pa do današnjeg dana, više se nije prestajalo. U vreme kada je u Evropi otkriveno štampanje, pre oko 500 godina, samo 33 jezika su imala nešto od Svetoga pisma prevedeno, a među njima je bio i srpski jezik. Na početku XIX veka taj broj se popeo na 71 jezik. Međutim, tokom XIX veka dobili smo više od 400 novih prevoda na razne svetske jezike. Tokom XX veka broj novih prevoda Biblije dosegao je 1700 jezika, i ovaj broj i dalje raste.
[19] Ellis, Earle E.: THE OLD TESTAMENT IN EARLY CHRISTIANITY, Baker Book Hause, Michigan, 1992
[20] PICTORIAL ENCYCLOPEDIA OF THE BIBLE, Volume 5, LJ-Z, The Zondervan Corporation, Grand Rapids, 1990
[21] Classman, Eugene H.: THE TRANSLATION DEBATE, InterVarsity Press, Donjners Grove, Illinois, 1981
[22] alius Domačević, Stjepan: SISTEMATSKA TEOLOGIJA, Evanđeoski biblijski institut, Beč, 1990. godine
[23] Nedavno je došlo do novih arheoloških otkrića koji su od opšteg značaja za bibliologiju: 1979. godine pronađen je deo rukopisa Četvrte Mojsijeve, koji pomera do tada pretpostavljano vreme nastanka ove knjige na još raniji period; 1993. godine pronađen je rukopis koji predstavlja dodatnu potvrdu o tome da je car David zaista postojao - obzirom da je o njegovom postojanju jedini izvor bila samo Biblija, pojedini naučnici su osporavali tačnost Biblije, zato što nije bilo drugih paralelnih dokaza itd. Na osnovu ovih iskopavanja se pretpostavlja da će u bliskoj budućnosti doći do velikih i značajnih arheoloških otkrića, a koja će biti od značaja za dodatnu potvrdu biblijskih izveštaja. Navedeno prema časopisu: Mennonite Bretheren Herald, NJinnipeg, Manitoba, Canada, February 9, 1996.
[24] Denarius koji je bio u opticaju u Isusovo vreme izdao je 15. godine rimski car Tiberije. Ovaj malisrebrnjak (veličine današnjeg novčića od 10 para) popularno je nazivan "Tiberijev poreski denarius". Zanimljivo je da je na tom novčiću pisalo za Tiberija da je on PONTIFEX MAXIMUS, što je bila njegova sveštenička titula. Ova titula postoji i danas i nosi je rimski papa. Denarius je bio cena dnevne nadnice još u vreme Julija Cezara i njegovog naslednika Cezara Avgusta, koji je vladao od 43 g. pre Hrista do 14. g. po Hristu, zatim u vreme Tiberija i njegovih naslednika Gaja Kaligule i Klaudija.
[25] France, R.T.:MATEJ, TUMAČENJE EVANĐELJA MATEJU, Dobra Vest, Novi Sad, 1987.
